افزایش مالیات سیگار در ایران ؛ معادلهای پیچیده میان سلامت ، قاچاق و اقتصاد رسمی
در ماههای اخیر ، بازار دخانیات ایران شاهد تغییراتی چشمگیر بوده که بخش عمدهای از آنها ریشه در سیاستهای مالیاتی جدید دارد. این سیاستها که با هدف مهار مصرف دخانیات و افزایش درآمدهای دولت اعمال شدهاند، پیامدهایی فراتر از پیشبینیها به همراه داشتهاند؛ از جهش قیمتها تا گسترش بازار سیاه و تشدید واردات قاچاق.
در این گزارش، به بررسی جزئیات افزایش مالیات بر سیگار و تنباکو، تبعات این تصمیم بر تولیدکنندگان و مصرفکنندگان، رشد نگرانکننده قاچاق، و ضعفهای زیرساختی در سیاستگذاری و اجرا پرداختهایم.
تصویب مالیاتهای سنگین بر محصولات دخانی
بر اساس تازهترین ابلاغیه اداره کل امور مالیاتی کشور، نرخ مالیات بر سیگار و تنباکو بهطور میانگین بین ۳۰ تا ۱۱۰ درصد افزایش یافته است. بهطور مشخص، مالیات هر نخ سیگار تولید داخل با نشان ایرانی از ۵۰ تومان به ۶۵ تومان رسیده که معادل افزایش ۳۰ درصدی است. سیگارهای تولید داخل با برند بینالمللی نیز با افزایش ۵۰ درصدی مالیات مواجه شدهاند. اما اوج تغییرات در بخش سیگارهای وارداتی رخ داده که مالیات آنها به میزان چشمگیر ۱۰۰ درصد افزایش یافته است.
در کنار سیگار، مالیات تنباکو نیز دستخوش تغییرات گستردهای شده است؛ بهطوریکه تنباکوی داخلی با رشد ۴۰ درصدی و تنباکوی وارداتی با افزایش ۱۱۰ درصدی مالیات مواجه شدهاند. این ارقام بهروشنی نشان میدهند که دولت رویکردی بسیار سختگیرانه در قبال مصرف محصولات دخانی اتخاذ کرده است.
افزایش قیمتها ؛ یک روند ادامهدار
این تغییرات مالیاتی در حالی صورت گرفتهاند که قیمت سیگار و دیگر اقلام دخانی در نیمه دوم سال ۱۴۰۳ نیز با افزایشهایی محسوس مواجه بوده است. برآوردها نشان میدهد که در آن بازه زمانی، قیمت سیگارهای داخلی بین ۳۰ تا ۵۰ درصد و سیگارهای وارداتی تا ۱۰۰ درصد افزایش داشتهاند. زمستان همان سال نیز با رشد قیمت ارز، موج جدیدی از گرانی در بازار دخانیات پدید آمد.
در چنین شرایطی، مصرفکنندگان با فشار مضاعف مواجه شدهاند؛ نهتنها بهدلیل افزایش مالیات، بلکه بهدلیل بیثباتی نرخ ارز، هزینههای بالای واردات، و اختلال در نظام عرضه و تقاضا.
ابهام در محاسبه پایه مالیاتی
یکی از انتقادهای واردشده به سیاستهای مالیاتی جدید، عدم شفافیت در تعیین پایه محاسبه مالیات است. بر اساس گزارشها، مبنای محاسبه مالیاتهای جدید نرخهای سال ۱۴۰۲ قرار گرفته، در حالیکه این نرخنامه در سال ۱۴۰۳ صادر شده است. چنین ناهماهنگیهایی موجب بیاعتمادی فعالان اقتصادی و ابهام در پیشبینی هزینههای تولید و واردات شده است.
افزایش مالیات؛ کاهش مصرف یا گسترش قاچاق؟
مدافعان این سیاستها – عمدتاً مسئولان حوزه سلامت – بر این باورند که افزایش مالیات بر محصولات دخانی یکی از موثرترین روشها برای کاهش مصرف است. با این حال، آمارهای موجود خلاف این ادعا را نشان میدهند. بهعنوان نمونه، تنها در آبان ۱۴۰۳، میزان مصرف سیگار و قلیان در میان دختران نوجوان ۱۳ تا ۱۵ ساله با رشد چشمگیر ۱۳۵ درصدی مواجه بوده است. همچنین، در میان دانشآموزان پایه هفتم، میزان مصرف قلیان به ۳۶ درصد رسیده که زنگ خطری جدی برای سلامت نسل آینده به شمار میآید.
شریف ترکمننژاد، مشاور جمعیت پیشگیری از دخانیات، اعلام کرده که ۱۴ درصد از جمعیت کشور در بازه سنی ۲۵ تا ۶۴ سال، بهطور مرتب از محصولات دخانی استفاده میکنند. این آمارها حکایت از آن دارند که سیاستهای مالیاتی بهتنهایی و بدون همراهی با برنامههای فرهنگی، آموزشی و نظارتی، تاثیر قابلتوجهی بر کاهش مصرف ندارند.
بازار سیاه، برنده اصلی مالیاتهای سنگین
در سوی دیگر این معادله، فعالان حوزه بازرگانی و فروشندگان سیگار قرار دارند که سیاستهای مالیاتی جدید را عاملی برای تشدید قاچاق میدانند. بهباور آنان، افزایش بهای تمامشده محصولات رسمی موجب کاهش رقابتپذیری آنها در برابر اقلام قاچاق و تقلبی شده است. از آنجاکه نظارت مرزی ناکارآمد است، قاچاقچیان بهراحتی میتوانند محصولات ارزانتر – و البته غیرایمنتر – را وارد بازار کنند و سود سرشاری بهدست آورند.
ابعاد گسترده قاچاق سیگار در ایران
مطابق برآوردهای رسمی و غیررسمی، میزان مصرف سالانه سیگار در ایران بین ۷۳ تا ۸۵ میلیارد نخ است. از این میزان، تنها حدود ۶۷ میلیارد نخ بهصورت قانونی تولید میشود و ۱۵ تا ۲۰ میلیارد نخ باقیمانده از طریق قاچاق وارد کشور میگردد. برخی منابع حتی سهم قاچاق در بازار سیگار ایران را تا ۶۰ درصد برآورد کردهاند، که رقمی هشداردهنده است.
ارزش مالی سالانه این بازار قاچاق بین پنج تا هفت هزار میلیارد تومان تخمین زده میشود. این رقم نهتنها به معنای زیان بزرگ برای تولیدکنندگان و واردکنندگان رسمی است، بلکه گویای فرار مالیاتی گسترده و تهدیدی جدی برای سلامت عمومی نیز هست.
مسیرهای قاچاق؛ از کولبری تا اسکلههای خاص
قاچاق سیگار در ایران دیگر محدود به شیوههای سنتی نظیر تهلنجی، کولبری و چمدانی نیست. بر پایه گزارشها، مقادیر عظیمی از سیگارهای قاچاق از طریق مبادی رسمی گمرکی و اسکلههایی خاص وارد کشور میشوند؛ اسکلههایی که در اختیار نهادهای نظامی یا شبهنظامی قرار دارند و از نظارت مؤثر گمرک بیبهرهاند.
برای مثال، در شهریور ۱۴۰۳، پلیس امنیت اقتصادی تهران از کشف بیش از ۲.۵ میلیون نخ سیگار قاچاق در جنوب پایتخت خبر داد. با این حال، فروش آزاد بسیاری از برندهای قاچاق در سطح شهر ادامه دارد و نشانهای از مقابله مؤثر با این پدیده به چشم نمیخورد.
برخی فروشندگان معتقدند که سیگارهای قاچاق، حتی پس از کشف، گاه بهجای امحا، مجدداً به بازار بازمیگردند. نبود شفافیت در آمار کشفیات و فرآیند امحا این کالاها، زمینهساز گسترش چنین شایعاتی شده است.
تهدیدی جدید؛ رشد تولیدات تقلبی در کشورهای همسایه
یکی از تهدیدات نوظهور در بازار دخانیات ایران، ورود سیگارهای تقلبی تولیدشده در کشورهای همسایه است. بنا بر اظهارات رئیس انجمن تولیدکنندگان، صادرکنندگان و واردکنندگان محصولات دخانی، در اقلیم کردستان عراق دستکم ۵۰ واحد تولیدی بهصورت غیرقانونی به ساخت سیگارهای جعلی مشغولاند.
این واحدها، با استفاده از دستگاههای ابتدایی و مواد اولیه بیکیفیت، برندهای معروف بینالمللی را تقلید کرده و به بازار ایران صادر میکنند. نتیجه، توزیع گسترده محصولاتی ارزان ولی خطرناک برای سلامت مصرفکنندگان است که رقابتی نابرابر را برای تولیدکنندگان رسمی ایجاد میکند.
بحران در تولید رسمی؛ صدای اعتراض صنعت
محمدرضا تاجدار، رئیس انجمن صنفی دخانیات، با انتقاد از فشارهای مالیاتی و شرایط نابسامان بازار، اعلام کرده که طی سال گذشته، تولید داخلی محصولات دخانی حدود ۲۰ درصد کاهش یافته است. او تأکید میکند که در شرایطی که بازار در تسخیر قاچاق و کالاهای تقلبی است، افزایش مالیات بر تولیدات رسمی صرفاً منجر به تضعیف این بخش خواهد شد.
واردکنندگان رسمی نیز با گلایه از هزینههای سنگین واردات و مالیات، خواستار بازنگری در سیاستهای موجود شدهاند.
ویپ و محصولات نوظهور ؛ چالشی جدید
رشد مصرف ویپ، پاد، آیکاس، قلیانهای الکترونیکی و دیگر محصولات جدید دخانی، یکی دیگر از روندهای نگرانکننده در بازار ایران است. اگرچه این محصولات فاقد مجوز رسمی از سازمان غذا و دارو هستند، اما با تنوعی گسترده در بازار حضور دارند. اغلب این اقلام از مسیرهای غیرقانونی وارد میشوند و فاقد هرگونه نظارت کیفی و بهداشتی هستند.
گسترش این دسته از محصولات، ضعف در کنترل مرزها، ناکارآمدی سیاستهای نظارتی، و شکست سیاستهای بازدارنده مالیاتی را بهروشنی نشان میدهد.
جمعبندی : مالیات بدون زیرساخت، بازاری برای قاچاقچیان
در مجموع، افزایش مالیات بر دخانیات اگرچه با نیت کاهش مصرف و حمایت از سلامت عمومی اجرا شده، اما در نبود زیرساختهای مؤثر برای مقابله با قاچاق، نتیجهای معکوس بهبار آورده است. تولیدکنندگان و واردکنندگان رسمی در فشار مالی شدید قرار گرفتهاند، در حالیکه قاچاقچیان و عرضهکنندگان محصولات تقلبی سودهای کلان بهدست میآورند.
مصرفکنندگان نیز، بهجای ترک سیگار، به سمت محصولات ارزانتر و بیکیفیت قاچاق گرایش یافتهاند. در این شرایط، سلامت جامعه بیش از پیش در معرض تهدید قرار گرفته و هدفگذاریهای سیاستهای کلان اقتصادی و بهداشتی ناکام ماندهاند.
اصلاح این وضعیت، مستلزم بازنگری در سیاستهای مالیاتی، ارتقای نظارت مرزی، برخورد شفاف با تخلفات، و آموزش فراگیر عمومی است. بدون این الزامات، افزایش مالیات تنها به جیب بازار سیاه خواهد ریخت.
قلیان ، ویپ، پاد، آیکاس تدخین جهان سومی و دشمن نسل آینده !سال هاست ماسترو رحیمی در مورد خطرات مصرف سیگارت، قلیان، ویپ، آیکاس، سیگارهای الکترونیکی و الکل هشدار داده است!
شما به عنوان عضو انجمن پیپ چقدر در این پویش فعال بودید؟!!
شما چه میزان برای پویش های انجمن پیپ فعالیت کردید ؟!
شما هم در پویش نه به قلیان، نه به سیگارت، نه به ویپ، نه به مواد مخدر، نه به مشروبات الکلی شرکت کنید.
