بحران در بهشت توتون؛ وقتی شعله‌ی جشن در خاموشی جزیره فرو می‌رود

بحران در بهشت توتون؛ وقتی شعله‌ی جشن در خاموشی جزیره فرو می‌رود

در تقویم جهانی تولیدکنندگان و دوستداران سیگار برگ، اواخر فوریه زمانی است که همه نگاه‌ها به هاوانا دوخته می‌شود. جشنواره‌ی هاوانوس (Habanos) نه صرفاً یک رویداد تجاری است، بلکه عید سالانه‌ی قبیله‌ی عاشقان توتون کوبایی محسوب می‌شود؛ جایی که اشرافیت دنیای سیگار برگ برای نوشیدن رُمِ کهنه و بوییدن برگ‌های حاصل از بهترین “وگا” (Vega)های جزیره گرد هم می‌آیند.

اما خبری که به تازگی از سوی نهاد ناظر بر صنایع تنباکوی کوبا منتشر شد، بیش از آنکه یک تغییر در برنامه‌ی زمانی باشد، همچون زلزله‌ای خاموش در زیرساخت‌های فرهنگی و اقتصادی این صنعت به نظر می‌رسد. به تعویق انداختن نامشخص جشنواره‌ی ۲۰۲۶، سروصدایی نکرد، اما پیامی سنگین در بطن خود داشت: شرایط حیاتی برای میزبانی جهان در جزیره، دیگر وجود ندارد.

در این تحلیل، نمی‌خواهیم صرفاً به گزارش خبری بسنده کنیم. تاخیر در برگزاری این گردهمایی، نمونه‌ی بارزی از تضاد بین “تصویر برند لوکس” و “واقعیت‌های تلخ اقتصادی” است. زمانی که یک برند سطح بالا ناچار می‌شود پذیرش مهمانانش را متوقف کند، یعنی بحران از مرز چالش‌های اداری گذشته و به سطح اختلال در زیرساخت‌های حیاتی رسیده است.

شکوهِ در سایه‌ی خاموشی

بیانیه‌ی رسمی هاوانوس تلاش کرد با ادبیاتی دیپلماتیک و با تمرکز بر “حفظ تجربه‌ی درخشان و کیفیت”، این تصمیم را توجیه کند. آنها مدعی شدند که اولویت‌شان ارائه‌ی تجربه‌ای در شأن پرستیژ جهانی این رویداد است و به تعویق انداختن آن برای تضمین این شأنیت لازم است. اما خواندن بین سطرهای این بیانیه برای یک تحلیلگر آشنا با فضای کوبا دشوار نیست. وقتی یک میزبانِ متمول می‌گوید “نمی‌توانم در حال حاضر مهمانی بدهم تا جایگاهم خدشه‌دار نشود”، در واقع به این معناست که “سفره‌ی من کوچک شده است”.

باید به یاد داشته باشیم که قرار بود جشنواره‌ی ۲۰۲۶، میزبانی گرامیداشت شصتمین سالگرد تولد برند افسانه‌ای “کوهیبا” باشد. کوهیبا تاج‌پاشنه‌ی صنعت سیگار برگ کوبا است؛ نمادی از قدرت نرم این جزیره. لغو یا به تعویق انداختن جشنی که قرار بود نقطه‌ی اوجِ سال برای این برند باشد، شبیه به کنسل کردن نمایش مدِ پاریس توسط یک خانه‌ی مد بزرگ است. این تصمیم نشان می‌دهد

که محافظت از “اسطوره” در اولویت است، حتی به قیمت نابودی واقعیت. برگزاری یک جشن لوکس در محیطی که با کمبود های بنیادی (Basic Shortages) دست‌وپنج نرم می‌کند، می‌تواند تصویر برند را بیش از عدم برگزاری تخریب کند. تصور کنید مهمانانی را که هزاران دلار برای شرکت در این تور پرداخته‌اند، در هتل‌هایی بدون برق پایدار یا با خدمات حمل‌ونقل ناقص مهمانی کنید؛ این کابوس هر مدیر برندی است.

سوخت؛ رگ حیاتی که بند آمد

اما ریشه‌ی این تصمیم کجاست؟ شایعات چند هفته‌ی اخیر در هاوانا، دیگر به واقعیت تلخ مبدل شده‌اند. کوبا در حال حاضر در گردابِ کمبود نفت و بحران انرژی فرو رفته است. این اتفاق جدیدی نیست، اما ابعاد آن در ماه‌های اخیر فراتر از تحمل رفته است. موضوع صرفاً گران شدن بنزین یا سهمیه‌بندی سوخت نیست؛ مسئله، توقف چرخ‌های حرکت است.

در دنیای گردشگری و لوکس‌فروشی، سوخت معنای فیزیکی ندارد؛ سوخت یعنی “امکانِ رسیدن”. وقتی دولت کوبا به شرکت‌های هواپیمایی خارجی اعلام می‌کند که دیگر قادر به تامین “سوخت جت” (Aviation Fuel) نیست، در واقع دروازه‌های جزیره را می‌بندد. خروجِ شرکت‌های هواپیمایی کانادایی از میدان، زنگ خطری جدی بود. کانادا یکی از بزرگترین بازارهای صادراتی هاوانوس و منبع اصلی توریست‌های این جزیره است. وقتی پروازها لغو می‌شوند، زنجیره‌ی تامینِ فیزیکیِ مهمانان قطع می‌گردد.

از سوی دیگر، هشدارهای تازه‌ی دولت بریتانیا به شهروندانش برای عدم سفر غیرضروری به کوبا، لایه‌ی دیگری از بحران را آشکار می‌کند. این هشدارها پوچ نیستند؛ آن‌ها بر اساس واقعیت‌های زمینی صادر شده‌اند. قطع‌های مکرر برق، ناتوانی در تامین خدمات درمانی، و نبودِ سیستم حمل‌ونقل مطمئن، تمام ارکانِ یک سفر تفریحی را هدف قرار داده‌اند. چگونه می‌توان انتظار داشت که توریست‌های ثروتمند، که عادت به رفاه مطلق دارند، در کشوری که حتی سیستم‌های بهداشتی و حمل‌ونقل عمومی آن در حالتِ مدیریت بحران است، احساس امنیت و تجمل کنند؟

مهندسیِ فشارهای ژئوپلیتیک

نمی‌توان تحلیلی از وضعیت فعلی کوبا ارائه داد بدون اشاره‌ی شفاف به ابعاد سیاسی و فشارهای خارجی. مقامات برگزارکننده‌ی جشنواره در بیانیه‌ی خود با صراحت انگشت اتهام را به سمت “سیاست تشدید محاصره‌ی اقتصادی، تجاری و مالی” دولت ایالات متحده نشانه رفتند. این دیپلماسیِ واکنش‌گرا، ریشه در واقعیت‌های میدانی دارد.

اقدامات اخیر واشنگتن، از جمله طرح‌های جدید اجرایی و فشارهای نظامی-اقتصادی بر ونزوئلا، حفره‌ی اکسیژن کوبا را تنگ‌تر کرده است. ونزوئلا به طور سنتی شریان حیاتی تامین نفت خام و فرآورده‌های نفتی کوبا در دوران سخت بوده است. وقتی این شریان تحت فشار قرار می‌گیرد یا قطع می‌گردد، جزیره‌ای که زیرساخت‌های انرژی آن فرسوده و وابسته است، به سرعت در تاریکی فرو می‌رود.

این “مهندسیِ فشار” (Pressure Engineering) دقیقاً همان چیزی است که صنعت سیگار برگ را فلج می‌کند. تولید سیگار برگ نیاز به زمان، آرامش و شرایط محیطی پایدار دارد، اما فروش و بازاریابی آن (که جشنواره بخشی از آن است) نیازمند جریان آزادِ سرمایه و انسان است. محاصره‌ی اقتصادی، با ایجاد اختلال در تامین سوخت و قطع ارتباطات هوایی، ضربه‌ی مستقیم به “تجربه‌ی برند” می‌زند. کوبا تلاش دارد با مقصر دانستن سیاست‌های خارجی، همپیمانان خود را در دنیا متقاعد کند که این فاجعه‌ی انسانی و اقتصادی، حاصل سوءمدیریت داخلی نیست، بلکه نتیجه‌ی جنگی اقتصادی است که هدفش، همین دستاوردهای فرهنگی و صنعتی مثل جشنواره‌ی هاوانوس را هم در بر می‌گیرد.

تجملِ پایدار در برابر واقعیتِ متغیر

برای یک نویسنده و تحلیلگر در این حوزه، پارادوکسِ وضعیت موجود بسیار جالب توجه است. سیگار برگ کوبایی خود نمادِ صبر و انتظار است؛ برگی که باید سال‌ها خوابیده و عمل آید تا به اوج طعم برسد. اما این بار، خودِ صنعت صبر را متقاضیِ صبرِ مخاطبانش کرده است. جشنواره‌های ۲۰۲۱ و ۲۰۲۲ به دلیل پاندمی کووید-۱۹ لغو شده بودند؛ آن وضعیت یک “فاجعه‌ی جهانی” بود که کوبا تنها نبود. اما تاخیر در جشنواره‌ی ۲۰۶، حکایت از “فروپاشیِ ساختاریِ داخلی” دارد که توسط فشارهای بیرونی تشدید شده است.

دولت کوبا مجبور شده است برای مدیریت بحران انرژی، جیره‌بندی سوخت را تشدید کند و خدمات عمومی را کاهش دهد. این اقدامات، اگرچه برای بقا لازم است، اما با اتمسفرِ “رفاه و فراغت” که در روح جشنواره‌ی هاوانوس وجود دارد، در تضاد کامل است. یک تاجر سیگار برگ یا یک کلکسیونر ثروتمند، انتظار دارد که وقتی برای خرید یک باکس کوهیبا هزینه می‌کند، در محیطی شیک و بدون دغدغه از آن استقبال شود. حضور پلیس، قطع برق، یا نبودِ تاکسی، این توهمِ لوکس بودن را می‌شکند.

بنابراین، تصمیم به به تعویق انداختن جشنواره، اگرچه از نظر مالی زیان‌بار است (حذف درآمد حاصل از فروش تورها و باکس‌های یادبود)، اما یک تصمیم استراتژیک برای “حفظ آینده” است. برگزاری یک جشنواره‌ی ناقص و پر از نقص، می‌تواند به اعتبار “پرچمداری” (Flagship) کوبا در بازار جهانی لطمه‌ای بزند که ترمیم آن سال‌ها طول بکشد. شرکت‌های دخانیات multinational (چون بریتیش امریکن توباکو و امپریال برندز که شریک‌های تجاری هاوانوس هستند) به خوبی می‌دانند که برند، دارایی‌ای ناملموس اما حیاتی است. به تعویق انداختن، راهی برای “فریز کردن” شهرت در بهترین حالت ممکن است.

آینده‌ای در مه

پرسش اصلی اکنون این است : آیا تاریخ جدیدی که قرار است در آینده اعلام شود، پاسخگویِ حل این معضلات خواهد بود؟ واقعیت این است که بحران سوخت و برق کوبا، معضلی یک‌شبه و گذراست. ساختارهای فرسوده‌ی جزیره و تداوم محاصره‌ی اقتصادی، به معنای آن است که حتی در سال آینده هم، تضمینی برای ثبات شرایط وجود ندارد.

برای جامعه‌ی جهانی سیگار برگ، این تاخیر باید به مثابه‌ی هشداری جدی تلقی شود. دورانی که کوبا می‌توانست صرفاً روی ابهتِ تاریخی و کیفیتِ محصول تکیه کند و از ضعف‌های زیرساختی چشم‌پوشی کند، به سر رسیده است. رقابت در دنیای سیگار برگ لوکس (با ورود بازیگران قدرتمندی از جمهوری دومینیکن و نیکاراگوئه) هر روز شدیدتر می‌شود. اگر “هاوانوس” نتواند “تجربه‌ی هاوانوس” را به درستی ارائه دهد، مشتریان به سراغ برندهایی خواهند رفت که نه تنها کیفیت محصول، بلکه کیفیتِ خدمات و ثباتِ برگزاری رویدادها را تضمین می‌کنند.

در نهایت ، تعلیق جشنواره‌ی ۲۰۲۶ هاوانوس، پایانِ عشق به سیگار برگ کوبایی نیست، اما تغییرِ فصلِ این عشق است. فصلِ رویاهای رنگارنگ و بی‌خیالی، جای خود را به دورانِ واقع‌بینی و انتقادی می‌دهد. کوبا همچنان قلب تپنده‌ی دنیای توتون است، اما این قلب این روزها برای به حرکت درآوردن بدنی رنجور و زیر فشار، تپش‌های آهسته و وحشتزده‌ای دارد. تعویقِ جشن، تلاشی برای خریدن زمان است؛ زمانی برای اینکه شاید بتوانند قبل از روشن شدن دوباره‌ی چراغ‌های روی صحنه، چراغ‌های پشت صحنه را دوباره روشن کنند. تا آن زمان، عاشقان “کوهیبا” باید همچون برگ‌های مورد علاقه‌شان، در تاریکیِ “اسکوییلدو” (Aging Room) صبر پیشه کنند و امیدوار باشند که طعمِ نهایی، همچنان ارزشِ این انتظارِ طولانی را داشته باشد.