دود دست سوم ؛ تهدیدی خاموش و پنهان برای سلامت عمومی
مقدمه
در گفتمان بهداشت عمومی، مضرات مستقیم استعمال دخانیات و خطرات دود دستدوم بهخوبی شناخته شده و مورد توجه قرار گرفته است. اغلب افراد میدانند که استنشاق دودی که از سیگار فرد دیگری متصاعد میشود، میتواند پیامدهای جدی برای سلامتی داشته باشد. با این حال، پدیدهای به نام «دود دستسوم» وجود دارد که علیرغم خطرات قابل توجه آن، کمتر در کانون توجه عمومی قرار گرفته است. این نوع آلودگی که بهصورت پنهانی و بیسروصدا در محیطهای زندگی ما باقی میماند، میتواند تهدیدی جدیتر از آنچه تصور میشود، برای سلامت انسانها بهویژه گروههای آسیبپذیر جامعه باشد.
تعریف دود دست سوم و تمایز آن از دود دستدوم
دود دستدوم یا دود محیطی تنباکو، به دودی اطلاق میشود که فرد غیرسیگاری هنگام حضور در کنار فردی که در حال استعمال سیگار است، بهصورت غیرارادی استنشاق میکند. این نوع مواجهه زمانی رخ میدهد که سیگار در حال سوختن است و دود آن مستقیماً در هوای اطراف پخش میشود. اما دود دستسوم مفهومی متفاوت و در عین حال مرتبط با دود دستدوم است.
دود دستسوم به مجموعهای از مواد شیمیایی، ذرات معلق و ترکیبات سمی اطلاق میشود که پس از خاموش شدن سیگار، بر روی سطوح مختلف محیط مینشیند و برای مدتهای طولانی در آن محل باقی میماند. این مواد بر روی دیوارها، کفپوشها، مبلمان، پردهها، فرشها، لباسها و حتی اسباببازی کودکان رسوب میکند و میتواند برای هفتهها، ماهها و حتی سالها در محیط باقی بماند.
مکانیسم تشکیل و پایداری دود دستسوم
هنگامی که سیگار میسوزد، بیش از هفت هزار ماده شیمیایی مختلف آزاد میشود که بسیاری از آنها سمی و سرطانزا هستند. پس از خاموش شدن سیگار، بخشی از این مواد در هوا معلق میماند و بهتدریج بر روی سطوح مختلف مینشیند. نیکوتین که یکی از اجزای اصلی دود تنباکو است، خاصیت چسبندگی بالایی دارد و بهراحتی به سطوح میچسبد.
نکته نگرانکننده آن است که این مواد شیمیایی صرفاً بر روی سطوح نمیمانند، بلکه میتوانند با سایر ترکیبات موجود در هوا واکنش شیمیایی داده و ترکیبات جدید و خطرناکتری تولید کنند. بر اساس تحقیقات آکادمی علوم چین، با گذشت زمان، میزان ترکیبات نیتروژنی موجود در دود دستسوم افزایش مییابد. این ترکیبات نیتروزآمینهای ویژه تنباکو نامیده میشوند که از جمله قویترین مواد سرطانزای شناختهشده هستند.
دکتر سون یله، نویسنده مسئول پژوهش آکادمی علوم چین، در تشریح این موضوع میگوید: «نکته کلیدی این است که دود دستسوم یک لکه ثابت و بیاثر نیست؛ بلکه منبعی فعال، پویا و مداوم از آلودگی در فضای داخلی محسوب میشود.» به بیان دیگر، حتی اگر عمل سیگار کشیدن پایان یافته باشد، فرآیند آزادسازی ترکیبات خطرناک همچنان ادامه مییابد.
راههای مواجهه با دود دستسوم
مواجهه با دود دستسوم از سه مسیر اصلی صورت میگیرد:
- استنشاق: ذرات و مواد شیمیایی رسوبکرده بر سطوح میتوانند مجدداً وارد هوا شده و از طریق تنفس وارد ریهها شوند. این امر بهویژه هنگام جابهجایی اشیاء، تکان دادن پارچهها یا نشستن بر روی مبلمان آلوده رخ میدهد.
- بلعیدن: ذرات گردوغبار آلوده به مواد دود دستسوم میتوانند از طریق دهان وارد دستگاه گوارش شوند. این مسیر مواجهه بهویژه برای کودکان خردسال که تمایل دارند اشیاء مختلف را به دهان ببرند، اهمیت ویژهای دارد.
- جذب پوستی: بسیاری از ترکیبات موجود در دود دستسوم قابلیت نفوذ از پوست را دارند. تماس مستقیم پوست با سطوح آلوده میتواند منجر به جذب این مواد سمی شود.
پیامدهای بهداشتی دود دستسوم
تحقیقات علمی نشان میدهد که مواجهه با دود دستسوم میتواند طیف گستردهای از مشکلات بهداشتی را به دنبال داشته باشد. دکتر نیل بنوویتز، استاد بازنشسته پزشکی در دانشگاه کالیفرنیا در سانفرانسیسکو و از پژوهشگران برجسته در این حوزه، تأکید میکند که دود دستسوم صرفاً یک بوی ناخوشایند نیست، بلکه نشانه آلودگی محیط به مواد شیمیایی بالقوه خطرناکی است که از دود تنباکو به جا ماندهاند.
افزایش خطر سرطان
یکی از نگرانکنندهترین پیامدهای دود دستسوم، افزایش خطر ابتلا به انواع سرطان است. مطالعات آزمایشگاهی نشان دادهاند که مواجهه با دود دستسوم میتواند به مولکول دیانای سلولها آسیب وارد کند. این آسیبهای ژنتیکی میتوانند زمینهساز تشکیل سلولهای سرطانی شوند. نیتروزآمینهای موجود در دود دستسوم از جمله قویترین مواد سرطانزای شناختهشده هستند و حتی در غلظتهای پایین نیز میتوانند خطرناک باشند.
بیماریهای قلبی و عروقی
پژوهشهای انجامشده بر روی انسانها نشان داده است که افرادی که در معرض دود دستسوم قرار میگیرند، تغییراتی در پروتئینهای خون خود نشان میدهند که با التهاب مزمن و افزایش خطر بیماریهای قلبی و عروقی مرتبط است. التهاب مزمن یکی از عوامل زمینهساز آترواسکلروز یا تصلب شرایین است که میتواند منجر به حملات قلبی و سکته مغزی شود.
مشکلات تنفسی
سیستم تنفسی یکی از اولین اندامهایی است که تحت تأثیر دود دستسوم قرار میگیرد. مواجهه مداوم با این مواد میتواند منجر به تحریک مجاری تنفسی، تشدید علائم آسم، افزایش حساسیتهای تنفسی و کاهش عملکرد ریهها شود.
اختلالات ایمنی و رفتاری
مطالعات انجامشده بر روی مدلهای حیوانی نشان داده است که مواجهه با دود دستسوم میتواند اختلالاتی در عملکرد سیستم ایمنی ایجاد کند. همچنین شواهدی مبنی بر تأثیر این مواد بر رفتار و عملکرد سیستم عصبی وجود دارد.
نقصهای مادرزادی
زنان باردار که در محیطهای آلوده به دود دستسوم زندگی میکنند، ممکن است در معرض خطر بالاتری برای بروز نقصهای مادرزادی در جنین قرار داشته باشند. مواد شیمیایی موجود در دود دستسوم میتوانند از جفت عبور کرده و بر رشد و تکامل جنین تأثیر منفی بگذارند.
گروههای آسیبپذیر
- نوزادان و کودکان خردسال
نوزادان و کودکان خردسال بیش از هر گروه دیگری در معرض خطرات دود دستسوم قرار دارند. دلایل متعددی برای این آسیبپذیری بالا وجود دارد :
کودکان خردسال بخش عمدهای از وقت خود را در تماس نزدیک با کف زمین و سطوح مختلف میگذرانند. آنها چهار دست و پا راه میروند و بهطور مکرر دستها و اشیاء مختلف را به دهان میبرند. این رفتارها احتمال مواجهه آنها با مواد آلاینده رسوبکرده بر سطوح را بهشدت افزایش میدهد.
علاوه بر این، سیستمهای بدن کودکان از جمله سیستم ایمنی، سیستم تنفسی و سیستم عصبی هنوز در حال رشد و تکامل است و نسبت به اثرات سموم آسیبپذیرتر است. همچنین نسبت سطح بدن به وزن در کودکان بیشتر از بزرگسالان است که این امر جذب پوستی مواد سمی را تسهیل میکند.
- افراد مبتلا به بیماریهای تنفسی
افرادی که از پیش مبتلا به بیماریهایی مانند آسم، برونشیت مزمن یا بیماری انسدادی مزمن ریه هستند، در برابر اثرات دود دستسوم حساسیت بیشتری دارند. مواجهه با این مواد میتواند منجر به تشدید علائم، افزایش دفعات حملات آسم و کاهش بیشتر عملکرد تنفسی شود.
- ساکنان مجتمعهای مسکونی
ساکنان آپارتمانها و مجتمعهای مسکونی چند واحدی، بهویژه در مسکنهای ارزانقیمت، در معرض خطر بالاتری قرار دارند. در این محیطها، آلودگی دود دستسوم میتواند از یک واحد به واحدهای دیگر از طریق سیستمهای تهویه مشترک، درزها و شکافهای ساختمانی منتقل شود. همچنین هنگامی که یک فرد سیگاری از واحدی نقل مکان میکند، ساکن جدید ممکن است بدون اطلاع از وجود آلودگی، در معرض دود دستسوم باقیمانده قرار گیرد.
- اقدامات قانونی و تنظیممقررات
با افزایش آگاهی از خطرات دود دستسوم، برخی حوزههای قضایی شروع به وضع قوانین برای حفاظت از شهروندان در برابر این تهدید کردهاند. ایالت کالیفرنیا در آمریکا پیشگام این اقدامات بوده و نخستین قانون جهان را برای مقابله با دود دستسوم به تصویب رسانده است.
«لایحه ۴۵۵ مجلس کالیفرنیا» که به ابتکار لیز اورتگا، نماینده مجلس ایالتی از سانفرانسیسکو ارائه شد و با رأی قاطع به تصویب رسید، الزامات جدیدی را برای فروشندگان املاک مسکونی ایجاد میکند. بر اساس این قانون، فروشندگان موظفند هنگام فروش ملک، هرگونه سابقه استعمال دخانیات یا استفاده از سیگار الکترونیکی در آن ملک را بهصورت کتبی به خریداران احتمالی اطلاع دهند.
این قانون همچنین مقرر میدارد که «راهنمای مالکان خانه درباره خطرات زیستمحیطی» در ایالت کالیفرنیا بهروزرسانی شود تا اطلاعات مربوط به دود دستسوم را نیز شامل گردد. هدف از این اقدام، افزایش آگاهی عمومی و توانمندسازی خریداران برای تصمیمگیری آگاهانه درباره خرید مسکن است.
دکتر بنوویتز ابراز امیدواری کرده است که قوانین آینده بهطور خاص از مستأجران نیز محافظت کند. او تأکید میکند که در بسیاری از موارد، افراد غیرسیگاری بدون اطلاع از سابقه آلودگی، وارد واحدهایی میشوند که قبلاً توسط افراد سیگاری اشغال شده بوده است.
مقایسه پایداری دود دستدوم و دستسوم
یافتههای علمی نشان میدهد که رفتار دود دستدوم و دستسوم در محیط متفاوت است و این تفاوتها پیامدهای مهمی برای سلامت دارد.
دود دستدوم پس از انتشار در هوا، بهنسبت سریعتر پخش و رقیق میشود. جریان هوا و تهویه میتواند غلظت آن را در مدت کوتاهی کاهش دهد. در مقابل، دود دستسوم به دلیل چسبیدن به سطوح، برای مدت بسیار طولانیتری در محیط باقی میماند.
نکته نگرانکنندهتر آن است که ترکیب شیمیایی دود دستسوم با گذشت زمان تغییر میکند. واکنشهای شیمیایی بین نیکوتین و سایر آلایندههای محیطی مانند اسید نیتری میتواند منجر به تشکیل نیتروزآمینهای سرطانزا شود. به این ترتیب، دود دستسوم کهنهتر ممکن است حتی خطرناکتر از دود تازه باشد.
دکتر یله توضیح میدهد: «ممکن است یک نوبت سیگار کشیدن تمام شود، اما آزاد شدن ترکیبات خطرناک ادامه مییابد و مدتی طولانی افراد را در معرض دوزهای پایین سموم قرار میدهد. به این ترتیب، خانهها به محیطهایی با آلودگی مزمن و مداوم تبدیل میشوند.»
راهکارهای پیشگیری و کاهش خطر
- پیشگیری اولیه: مؤثرترین راه برای جلوگیری از آلودگی دود دستسوم، ممانعت کامل از استعمال دخانیات در فضاهای بسته است. اگر فردی در خانواده سیگاری است، باید تشویق شود که تنها در فضای باز و دور از منزل سیگار بکشد. همچنین پس از سیگار کشیدن، شستن دستها و تعویض لباس میتواند از انتقال مواد آلاینده به محیط داخلی جلوگیری کند.
- تمیزکاری عمیق: اگر محیطی قبلاً در معرض دود سیگار بوده است، تمیزکاری معمولی کافی نیست. لازم است تمام سطوح از جمله دیوارها، سقفها، پنجرهها و کفها با محلولهای تمیزکننده مناسب شسته شوند. پارچهها، پردهها و روکشهای مبلمان باید شسته یا در صورت امکان تعویض شوند. در موارد شدید، ممکن است نیاز به رنگآمیزی مجدد دیوارها یا حتی تعویض کفپوشها و موکتها باشد.
- تهویه مناسب: اگرچه تهویه به تنهایی نمیتواند دود دستسوم را از بین ببرد، اما میتواند به کاهش غلظت مواد آلاینده در هوا کمک کند. استفاده از سیستمهای تصفیه هوا با فیلترهای با کارایی بالا نیز میتواند مفید باشد.
- آگاهی هنگام خرید یا اجاره مسکن: خریداران و مستأجران باید از سابقه استعمال دخانیات در ملک مورد نظر پرسوجو کنند. در صورت امکان، بازدید از ملک با دقت و توجه به علائمی مانند بوی دود، لکههای زرد رنگ بر دیوارها و سقفها میتواند سرنخهایی درباره سابقه آلودگی ارائه دهد.
کلام آخر
دود دستسوم یک تهدید بهداشتی واقعی و جدی است که برخلاف دود دستدوم، پس از خاموش شدن سیگار نیز همچنان در محیط باقی میماند و خطرآفرینی میکند. این آلودگی پنهان میتواند از طریق تنفس، بلعیدن و جذب پوستی وارد بدن شده و خطر ابتلا به سرطان، بیماریهای قلبی، مشکلات تنفسی و سایر اختلالات را افزایش دهد.
کودکان، نوزادان، افراد مبتلا به بیماریهای تنفسی و ساکنان مجتمعهای مسکونی بیش از سایرین در معرض خطرات این نوع آلودگی قرار دارند. اقدامات قانونی مانند قانون جدید کالیفرنیا گامی مهم در جهت افزایش آگاهی عمومی و حفاظت از شهروندان است، اما مسئولیت اصلی بر عهده تکتک افراد جامعه است.
با درک بهتر خطرات دود دستسوم و اتخاذ تدابیر پیشگیرانه، میتوان از خود و خانواده در برابر این تهدید خاموش محافظت کرد. توقف کامل مصرف دخانیات بهترین راه برای حفاظت از سلامت فردی و جمعی است و تا زمانی که این هدف محقق نشده، باید تلاش کرد تا حداقل فضاهای بسته زندگی از آلودگی دود تنباکو در امان بمانند.
